Από τις Ρωμαϊκές Λεγεώνες στον
Μεσαιωνικό Βυζαντινό Στρατό των Θεμάτων: Συνέχεια και προσαρμογή της Ρωμαϊκής
Πολεμικής Παράδοσης.
Από τις Ρωμαϊκές Λεγεώνες στον
Μεσαιωνικό Βυζαντινό Στρατό των Θεμάτων:
Συνέχεια και προσαρμογή της
Ρωμαϊκής Πολεμικής Παράδοσης.
Η Ύστερη Ρωμαϊκή Κληρονομιά
(5ος–6ος αι.).
Το 527 όταν ο Ιουστινιανός ανήλθε
στον θρόνο, ο Στρατός της Ανατολής δεν θύμιζε πλέον τις κλασικές Λεγεώνες της
Ύστερης Δημοκρατίας(Res Publica) και των πρώτων Αυτοκρατορικών Χρόνων. Η παλαιά
βαριά φάλαγγα Πεζικού είχε ήδη μετασχηματισθεί από τον 4ο αιώνα σ' ένα σύνθετο
Σύστημα Κινητών Σωμάτων, όπου το Ιππικό, οι Τοξότες κι οι Ειδικευμένος Μονάδες
συνυπήρχαν μ' ελαφρύτερο Πεζικό. Η λέξη Legion σήμαινε περισσότερο τον
διοικητικό όρο, παρά τακτική πραγματικότητα.
Η βασική διάκριση ήταν μεταξύ:
Limitanei, Φρουρές Συνόρων εγκατεστημένες σε οχυρά. Comitatenses, Κινητά Σώματα
Εκστρατείας. Foederati, Συμμάχων Πολεμιστών βαρβαρικής προέλευσης. &
Ιδιωτικών Σωμάτων των Στρατηγών (π.χ. οι Bucellarii του Βελισαρίου).
Η πολεμική πρακτική της εποχής
μαρτυρεί ήδη αυτό που σήμερα ονομάζουμε Συνδυασμένα Όπλα: Πεζικό που συγκρατεί,
Ιππικό που ελίσσεται, Τοξότες που φθείρουν, Μηχανικοί κι Επιμελητεία που
στηρίζουν τη μακρά Εκστρατεία. Οι Εκστρατείες στην Αφρική και στην Ιταλία
αποδεικνύουν την ικανότητα μικρών αλλά Επαγγελματικών Δυνάμεων να επιτυγχάνουν
δυσανάλογα αποτελέσματα μέσω ευκινησίας και πληροφοριών.
Στο "Στρατηγικόν" του ο
Μαυρίκιος περιγράφει έναν Στρατό όπου η πειθαρχία, η διάταξη, οι προσποιήσεις
κι η χρήση του Ιππικού κατέχουν πρωτεύοντα ρόλο. Έτσι, η στατικοτητα των
Λεγεώνων είχε μεταβληθεί σε μία τακτική ελιγμών.
Η μεγάλη ανατροπή έγινε τον 7ο
αιώνα, με τις Αραβικές Κατακτήσεις, οπότε άλλαξαν ριζικά το πλαίσιο. Η απώλεια
της Συρίας και της Αιγύπτου σήμαινε όχι εδαφική συρρίκνωση και στέρηση
Αγροτικού Πλούτου, πληθυσμού και Φορολογικών Εσόδων. Οι πολυδάπανες Εκστρατείες,
όπως αυτές του Ιουστινιανού, έγιναν ανέφικτες. Η διατήρηση μεγάλων
Επαγγελματικών Στρατών αποδείχθηκε οικονομικά δυσβάστακτη.
Η αυτοκρατορία έπρεπε να
αναδιοργανώσει την άμυνά της με λιγότερους πόρους, μέσα σ' ένα κλίμα συνεχών
επιδρομών. Το πρόβλημα δεν ήταν πλέον η κατάκτηση μακρινών Περιοχών, αλλά
η επιβίωση της Μικράς Ασίας και των παραλίων του Αιγαίου.
Οπότε, διαμορφώνεται μία νέα
λογική: μικρότερες Δυνάμεις, Τοπική Αυτάρκεια, ταχεία αντίδραση, φθορά του
αντιπάλου κι αποφυγή μετωπικών συγκρούσεων. Η Πολεμική Τέχνη γίνεται
περισσότερο υπολογιστική και λιγότερο θεαματική. Με το Σύστημα των Θεμάτων
αρχισε η μεσαιωνική μορφή της: η λύση που επικράτησε ήταν η εγκατάσταση
Στρατιωτών σε γη που όφειλαν να καλλιεργούν και συγχρόνως να υπερασπίζονται. Τα
Θέματα δεν ήταν μόνο Στρατιωτικές Περιφέρειες, ήταν τρόπος ζωής. Ο
Στρατιώτης ήταν συγχρόνως Αγρότης, έτοιμος να επιστρατευθεί με τον εξοπλισμό
του.
Αυτή η ρύθμιση μείωνε το Κόστος
Συντήρησης, εξασφάλιζε μόνιμη παρουσία Ενόπλων στην Ύπαιθρο Χώρα,
επέτρεπε γρήγορη Κινητοποίηση κι
ενίσχυε την Τοπική Συνοχή.
Ο νέος Στρατός χαρακτηριζόταν από
μεγαλύτερο ρόλο του Ιππέα–Τοξότη, ελαφρύτερο εξοπλισμό, ευέλικτους Σχηματισμούς
κι έμφαση σ' ενέδρες, παραπλάνηση και καταδίωξη.
Τα εγχειρίδια του Λέοντος ΣΤ΄ και
του Νικηφόρου Φωκά περιγράφουν πολεμικές πρακτικές που θυμίζουν περισσότερο
βήματα χορογραφίας παρά σύγκρουση μαζών: αναγνώριση, παρατήρηση, παρενόχληση
και τελική κρούση την κατάλληλη στιγμή. Ο πόλεμος μετατρέπεται σε τέχνη
υπομονής.
Παρά τις διαφορές, ο πυρήνας
παραμένει κοινός: Πειθαρχία, Οργάνωση, Γραπτή Στρατιωτική Θεωρία και Τεχνική
Επιμελητεία.
Δεν υπήρξε ρήξη με το παρελθόν,
αλλά Μετασχηματισμός και συνέχεια της Ρωμαϊκής Παράδοσης.
Η Μεσαιωνική Βυζαντινή Πολεμική
Τέχνη συχνά θεωρείται ως κάτι εντελώς νέο. Ενώ αυτή διατηρεί στοιχεία βαθιά
Ρωμαϊκά: τη σημασία της Οχύρωσης, τη Συστηματική Εκπαίδευση, την Καταγραφή, την
Επιμελητεία, τ' Αποθέματα, τη Στρατιωτική Θεωρία και Τακτική σε γραπτά
εγχειρίδια.
Το Κράτος δεν επιδίωξε την
αναβίωση της Λεγεώνας, επειδή οι συνθήκες δεν το επέτρεπαν. Έτσι, αντί να
μιμηθεί το παρελθόν, προσάρμοσε την Κληρονομιά του. Η επιβίωση επί αιώνες
απέναντι σε Άραβες, Βουλγάρους, Ρως και Σελτζούκους οφείλεται σε αυτήν την ευελιξία.
Ο Στρατός του 10ου αιώνα δεν ήταν λιγότερο Ρωμαϊκός από εκείνον του Βελισαρίου,
προέκυψε ως αποτέλεσμα διαφορετικών αναγκών της τότε εποχής.
Από τον Επαγγελματικό Στρατό των
Λεγεώνων πέρασε σ' ένα Δίκτυο Τοπικών Δυνάμεων, που συνδύαζε καλλιέργεια γης κα
ι Άμυνα. Από τις μεγάλες μάχες σε τακτικές φθοράς. & Από τη μάζα στην
ευκινησία. Αυτή η μεταβολή εξηγεί γιατί η Αυτοκρατορία άντεξε επί τόσους αιώνες
μετά την Πτώση της Δύσης: η επιτυχία της δεν βρισκόταν στη μίμηση του
παρελθόντος, αλλά στη δημιουργική προσαρμογή του.
Βιβλιογραφία και πηγές.
Πρωτογενείς.
Στρατηγικόν Μαυρικίου.
Λέων ΣΤ΄, Τακτικά.
Νικηφόρος Φωκάς, Περί Παραδρομής
Πολέμου.
Προκόπιος, Περί Πολέμων.
Δευτερογενείς.
John Haldon, Warfare, State and Society in the
Byzantine World.
Warren Treadgold, Byzantium and Its Army.
Mark Whittow, The Making of Byzantium.
Eric McGeer, Sowing the Dragon’s Teeth.